- Shine Muscat và nhiều loại cây trồng quý giá khác của Nhật Bản bị đánh cắp bản quyền từ nhiều năm nay.
- Từ năm 2021, Nhật Bản có luật bảo vệ quyền cây giống, với hình phạt lên đến 10 năm tù, phạt tiền 10-300 triệu yen.
- Luật sửa đổi công bố hôm 17-7 nhằm giải quyết các lỗ hổng trước đó.
- https://bsamedia.vn/tu-cau-chuyen-nho-mau-don-va-trai-cay-nhiet-doi-duoc-ua-chuong-tai-han-quoc/
- https://bsamedia.vn/nhat-ban-dau-dau-vi-nan-trai-cay-gia-tu-trang-trai-trung-quoc-va-han-quoc/
Nhật Bản đưa ra các biện pháp trừng phạt nặng nề nhất từ trước đến nay với nạn đánh cắp thương hiệu nông sản quốc gia. Luật sửa đổi có biện pháp chế tài nặng hơn, cấp phép tức thì cho các nhà tạo giống thay vì phải chờ 3-6 năm, kéo dài thời gian bảo hộ thêm 10 năm.
Hôm 17-7, chính phủ đã thông qua luật sửa đổi nhằm ngăn chặn triệt để tình trạng xuất khẩu trái phép hạt giống và cây giống tiêu biểu, như Mẫu Đơn (Shine Muscat) hay các loại cam quýt quý. Động thái này diễn ra trong bối cảnh thiệt hại từ nạn trộm cắp cây giống ngày càng nghiêm trọng, đe dọa trực tiếp đến tham vọng xuất khẩu nông sản của xứ sở hoa anh đào.
Bất lực trước nạn “trái cây giả”
Ngọt, thơm và có giá lên tới 60 đô la/chùm nho Shine Muscat đối với hàng quà tặng tại các siêu thị Nhật. Nhưng các trang trại ở Trung Quốc và Hàn Quốc lại là kẻ hưởng lợi lớn nhất từ giống nho thượng hạng của Nhật Bản.
Năm 2016, Bộ Nông nghiệp Nhật Bản phát hiện cây con của giống Shine Muscat đã bị lén đưa ra nước ngoài. Thiếu cơ sở pháp lý lúc bấy giờ khiến Nhật Bản đành bất lực nhìn đối thủ gia tăng sản xuất. Đến đầu năm 2020, kim ngạch xuất khẩu nho của Hàn Quốc đạt 800 triệu yen (khoảng 7,27 triệu đô la), gấp hơn 5 lần so với con số khiêm tốn 147 triệu yen của Nhật Bản, trong đó nho Shine Muscat chiếm tới 90% giá trị.
Theo Hiệp hội Sáng tạo công nghệ nông, lâm và ngư nghiệp Nhật Bản (JATAFF), Trung Quốc và Hàn Quốc chính là hai điểm đến chính của nạn buôn lậu giống cây trồng.
Sự chênh lệch về quy mô cũng rất đáng kinh ngạc. Trong khi diện tích trồng Shine Muscat ở Nhật Bản chỉ khoảng 1.200 ha vào năm 2021, thì con số này ở Hàn Quốc là 1.800 ha và tại Trung Quốc lên tới 53.000 ha (gấp hơn 40 lần Nhật Bản). Các thống kê mới cho thấy nạn đánh cắp bản quyền đã gia tăng như thế nào trong giai đoạn 2023-2026: Diện tích Shine Muscat hiện ở Nhật Bản là 4.800 ha, trong khi ở Hàn Quốc là 6.000 ha và Trung Quốc là 80.000 ha.
Khủng hoảng thừa khiến các loại nho Shine Muscat mất giá nghiêm trọng ở Hàn Quốc và Trung Quốc. Giống nho thượng hạng từ Nhật Bản đã trở nên “bình dân hóa”, và được doanh nghiệp Hàn và Trung xuất tràn lan sang các thị trường khác. Trang Korea Times từng mô tả Hồng Kông biến thành “chiến trường” cạnh tranh khốc liệt giữa nho Shine Muscat từ ba nước Nhật Bản, Hản Quốc và Trung Quốc ở ba phân khúc giá khác nhau. Tương tự là thị trường Đài Loan và các nước Đông Nam Á.
Quyền lực mới cho các nhà lai tạo
Hậu quả của sự lỏng lẻo trong quá khứ là những con số thiệt hại khổng lồ. Một cuộc khảo sát năm 2025 của Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản Nhật Bản chỉ ra rằng khoảng 50 giống trái cây (bao gồm dâu tây, nho, cam quýt) đã bị rò rỉ sang Trung Quốc, Hàn Quốc và các nước khác. Riêng với nho Shine Muscat, thiệt hại hàng năm lên tới gần 20 tỉ yen (123 triệu đô la). Gần đây nhất, giống cam quýt Beni Princess do tỉnh Ehime phát triển cũng đang bị nghi ngờ đã bị tuồn ra nước ngoài.
Tháng 4-2021, Nhật Bản từng đưa ra các quy định cấm đưa hạt giống hay cây con đã đăng ký ra khỏi lãnh thổ, kèm theo án phạt tiền và tù giam. Cá nhân vi phạm có thể bị phạt 10 triệu yen (tỷ giá hiện thời là 62.000 đô la), và phạt tù đến 10 năm, hoặc cả hai hình phạt. Còn với tổ chức và doanh nghiệp có thể bị phạt đến 300 triệu yen (tỷ giá hiện nay là 1,85 triệu đô la). Tuy nhiên, đạo luật này tỏ ra kém hiệu quả. Bởi một khi hạt giống hoặc cây non lọt qua biên giới, mọi dấu vết gần như bị xóa sạch, khiến việc thực thi pháp luật lâm vào bế tắc.
Trước tình trạng đó, đạo luật sửa đổi vừa được thông qua mang đến những quyền lực chưa từng có cho các nhà lai tạo. Những người đăng ký giống mới sẽ được cấp “quyền của người chọn tạo giống” – một dạng quyền sở hữu trí tuệ giúp họ độc quyền kiểm soát việc sản xuất, buôn bán, xuất nhập khẩu cây giống.
Điểm đột phá của luật mới là cho phép các nhà chọn tạo giống yêu cầu tòa án ban hành lệnh cấm xuất khẩu trái phép ngay từ khi đơn đăng ký của họ được công bố, thay vì phải chờ 3-6 năm để được cấp quyền chính thức như trước đây. Hơn nữa, nếu xảy ra vi phạm, mức bồi thường thiệt hại sẽ được ấn định ở mức rất cao.
Luật cũng kéo dài thời hạn bảo hộ quyền chọn tạo giống thêm 10 năm (lên 40 năm đối với cây ăn quả và 35 năm đối với cây trồng khác), dự kiến có hiệu lực ngay trong tháng này. Các sửa đổi về bồi thường sẽ bắt đầu từ ngày 1-12.
Cùng với việc bảo vệ bản quyền, giới lập pháp Nhật Bản cũng thông qua luật khuyến khích phát triển các giống cây trồng thích ứng với biến đổi khí hậu, như khả năng chịu nhiệt.
Nhật Bản từng lỡ hẹn với mục tiêu xuất khẩu nông sản đạt 1.000 tỉ yen năm 2019 do nạn ăn cắp bản quyền. Năm 2021, họ lại đạt mục tiêu 2.000 tỉ yen xuất khẩu nông, lâm, thủy sản và thực phẩm cho năm 2025, nhưng một lần nữa người Nhật chỉ đạt được hơn 1.700 tỉ yen trong năm ngoái.
Mục tiêu năm 2030 là 5.000 tỉ yen. Liệu những quy định mới có thể trở thành “lá chắn” vững chắc cho nông sản Nhật Bản?
Theo Nikkei Asia, Japan Times, Korea Times
Ricky Hồ / BSA Media
